ANLAŞMALI BOŞANMA DAVALARINDA, TARAFLARIN HAKLARI VE YÜKÜMLÜLÜKLERİ NASIL GÜVENCE ALTINA ALINIYOR?

Anlaşmalı boşanma davalarında tarafların hakları ve yükümlülükleri, Türk Medeni Kanunu’nun (TMK) 166. maddesinin üçüncü fıkrası uyarınca, esasen tarafların kendi aralarında düzenledikleri ve mahkemece onaylanan bir protokol aracılığıyla güvence altına alınır. Bu süreçte hem tarafların kendi iradeleri hem de yargısal denetim önemli bir rol oynar.

1. Anlaşmalı Boşanma Protokolü

Anlaşmalı boşanma davalarının temelini, eşlerin boşanma ve boşanmanın mali sonuçları ile çocukların durumu hususlarında uzlaştıkları bir protokol oluşturur (Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, E. 2014/589 K. 2015/2784 T. 02.12.2015). Bu protokolde genellikle aşağıdaki konular düzenlenir:

• Boşanma Kararı: Tarafların boşanma konusunda karşılıklı rızası ve iradesi belirtilir (Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2024/4899 K. 2024/5719 T. 11.09.2024, Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2023/4736 K. 2024/3599 T. 16.05.2024).
• Mali Sonuçlar: Tarafların birbirlerinden talep edecekleri veya feragat edecekleri maddi ve manevi tazminat, nafaka (iştirak ve yoksulluk nafakası), mal rejimi tasfiyesinden kaynaklanan alacaklar gibi konular kararlaştırılır (Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, E. 2014/589 K. 2015/2784 T. 02.12.2015, boşanmanın mali sonuçlarının protokolle kararlaştırılmasının önemini vurgular.)
• Çocukların Durumu: Ortak çocukların velayeti, kişisel ilişki düzenlemesi (görüşme günleri vb.) ve çocuklara ödenecek iştirak nafakası gibi hususlar belirlenir (Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2016/21742 K. 2018/2462 T. 26.02.2018).

Bu protokol, dava dilekçesine ek olarak sunulabilir veya yargılama sürecinde ortaya çıkabilir (Silivri Aile Mahkemesi, E. 2021/820 K. 2021/1119 T. 25.10.2021, Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2016/9514 K. 2017/11826 T. 30.10.2017, Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2024/8527 K. 2025/176 T. 14.01.2025).

2. Mahkemenin Rolü ve Yargısal Güvenceler

Tarafların haklarının ve yükümlülüklerinin güvence altına alınmasında mahkemenin aktif ve denetleyici bir rolü bulunmaktadır:

• Bizzat Dinleme ve Serbest İrade Tespiti: Hâkimin, boşanma kararı verilebilmesi için tarafları bizzat dinleyerek (Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2018/5548 K. 2018/14612 T. 17.12.2018, Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2010/9457 K. 2010/13239 T. 01.07.2010) iradelerinin serbestçe açıklandığına kanaat getirmesi şarttır (Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, E. 2013/1542 K. 2015/1110 T. 27.03.2015). Protokolün mahkemede her iki tarafça da kabul edilmesi ve imza altına alınması esastır; aksi takdirde anlaşmalı boşanma gerçekleşmez (Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2011/11368 K. 2012/7961 T. 02.04.2012). Bu, tarafların baskı altında olmadan, özgürce karar verdiğini teyit eder.
• Protokolün Uygun Bulunması: Hâkim, taraflarca kabul edilen protokolü, boşanmanın mali sonuçları ve çocukların durumu hususunda uygun bulması şarttır (Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2016/19757 K. 2017/2082 T. 28.02.2017). Hâkim, protokolün yasalara, kamu düzenine veya taraflardan birinin ya da çocukların menfaatlerine aykırı olmadığını denetler. Mahkemenin bu onayı, protokol hükümlerine hukuki geçerlilik kazandırır (Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2023/9110 K. 2024/5263 T. 03.07.2024).
• Hüküm Fıkrasına Dahil Edilme: Mahkemece uygun bulunan protokol hükümleri, boşanma kararının hüküm bölümüne geçirilir (Yargıtay 8. Hukuk Dairesi, E. 2015/8276 K. 2015/12830 T. 10.06.2015). Bu durum, protokolün sadece bir anlaşma olmaktan çıkıp, mahkeme kararının bir parçası haline gelmesini ve bağlayıcılığını artırmasını sağlar.
• Protokolün Bağlayıcılığı ve Dönme İradesi: Mahkemece onaylanıp karara bağlandıktan sonra, protokol hükümleri tarafları bağlar ve taraflardan birinin tek taraflı olarak bu protokol hükümlerinden tamamından veya bir kısmından vazgeçmesi söz konusu olamaz (Yargıtay 3. Hukuk Dairesi, E. 2015/19705 K. 2016/2083 T. 17.02.2016). Ancak, hüküm kesinleşinceye kadar (yani temyiz veya istinaf aşamasında da dahil olmak üzere) taraflardan birinin anlaşma iradesinden dönmesi halinde, davaya çekişmeli boşanma olarak devam edilir. Bu durum, tarafların irade serbestisinin yargılamanın sonuna kadar korunmasını sağlar ve irade fesadı hallerinin varlığına ilişkin iddiaların ileri sürülmesine imkan tanır (Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, E. 2017/1941 K. 2019/475 T. 18.04.2019).
• Dava Seyrindeki Esneklik: Taraflar, yargılama sırasında veya temyiz aşamasında dahi anlaşarak yeni bir protokol sunabilir ve mahkeme bu protokolü değerlendirerek karar verebilir (Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2022/1614 K. 2022/3390 T. 07.04.2022). Bu, tarafların güncel durumlarına göre hak ve yükümlülüklerini yeniden düzenlemelerine olanak tanır.

Sonuç olarak, anlaşmalı boşanma davalarında tarafların hakları ve yükümlülükleri, öncelikle kendi özgür iradeleriyle düzenledikleri kapsamlı bir protokol ile güvence altına alınır. Bu protokol, hâkimin tarafları bizzat dinleyerek iradelerinin serbestliğini tespit etmesi ve protokolün yasalara uygunluğunu onaylamasıyla hukuki geçerlilik kazanır ve mahkeme kararıyla birlikte bağlayıcı hale gelir.

Bahçeşehir Avukatlık Büromuzda hizmet vermekteyiz. Detaylı bilgi almak için iletişim kısmından ulaşım sağlayabilirsiniz.

Yazar: Avukat İlbars Dorukhan VAROL