KARŞILIKSIZ ÇEK DÜZENLEME SUÇUNDA ŞİKÂYET HAKKI 

5941 Sayılı Çek Kanunu’nun Ceza Sorumluluğu, çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağı başlıklı 5. Maddesinde “Üzerinde yazılı bulunan düzenleme tarihine göre kanuni ibraz süresi içinde ibrazında, çekle ilgili olarak ‘karşılıksızdır’ işlemi yapılmasına sebebiyet veren kişi hakkında, hamilin şikâyeti üzerine, her bir çekle ilgili olarak, binbeşyüz güne kadar adli para cezasına hükmolunur.” Denilerek karşılıksız çek suçu şikâyete bağlı bir suç olup, şikâyet hakkı hamile tanınmıştır. 

Karşılıksız çek düzenleme suçunda, şikâyet hakkına kimin/kimlerin sahip olabileceğiyle alakalı doktrinde ve uygulamada bazı farklı görüşler benimsenmiştir. Türk Dil Kurumu’na göre hamil; elinde bulunduran, üzerinde taşıyan anlamlarına gelmektedir. Kıymetli evrak hukukunda ise hamil; “kıymetli evrakı kanunlara uygun olarak elinde bulunduran gerçek ya da tüzel kişi”, yetkili hamil; “kambiyo senedi bedelini talep etme hakkı olan şahıs” anlamına gelmektedir. 5941 Sayılı Çek Kanunu’nda 5.maddede yer alan “…kanuni ibraz süresi içinde ibrazında, çekle ilgili olarak ‘karşılıksızdır’ işlemi yapılmasına sebebiyet veren kişi hakkında, hamilin şikayeti üzerine…” Burada hamil kelimesi ile anlatılmak istenen, çeki bankaya ibraz eden ve karşılıksız işlemi yaptıran ve bu yetkilere haiz kişidir. Hamil şikâyet hakkına sahip olan kişidir. Fakat karşılıksız çekin üzerinde bulunan cirantalar da şikâyet hakkına sahipler midir ?  

Bu konuda öğretide ve uygulamada farklı görüşler benimsenmiştir. Öğretide yapılan tartışmalarda genel görüş ‘hamil’ kavramının dar yorumlanması gerektiği olup, karşılıksız çek düzenleme suçunda şikâyet hakkına cirantaların sahip olmadığıdır. Bu görüşün gerekçesinde şikâyet hakkının devredilmez özelliği yer almaktadır.

Ceza hukukunda suçta ve cezada kanunilik ilkesi başlıklı TCK m.2 gereğince “Kanunların suç ve ceza içeren hükümlerinin uygulanmasında kıyas yapılamaz. Suç ve ceza içeren hükümler, kıyasa yol açacak şekilde geniş yorumlanamaz.” Kurul kararlarında ‘hamil’ kavramının geniş yorumlandığı görülmektedir. Karşılıksız çek düzenleme suçunda mağdur, çeki ibraz etme amacıyla bankaya götürdüğünde ‘karşılıksızdır’ işlemi yaptırmak zorunda kalan hamildir. Takibi şikâyete bağlı olsun yahut olmasın şikâyet hakkı, suçtan zarar görene ait olup bunun tespiti ise suçun işlendiği ana göre yapılır. Çekin bankaya ibrazı anında karşılıksızdır işlemine tabi tutulan kişi suçtan zarar gören ve şikâyet hakkına sahip olan yetkili hamildir. Karşılıksız çek düzenleme suçu, çek bedelini ibraz etmek üzere bankaya giden fakat bedeli karşılıksız olması nedeniyle tahsil edemeyen hamile karşı işlenmiş bir suçtur. Çek bedelini hamile ödeyerek çeki alan ciranta artık hamil sıfatında olacağı içindir ki cirantanın da ilgili suçun mağduru olması sebebiyle şikâyet hakkı doğacaktır. Şikayetçi, yalnızca çeki bankaya ibrazı anında elinde bulunduran hamil değil, çekten kaynaklı alacağını tahsil edemeyen hamilin kendisinden önce gelen cirantanın da karşılıksız çek düzenleme suçunda şikâyet hakkı bulunmaktadır.

Öğreti ile uygulama arasında meydana gelen bu tür görüş farklılıkları sonucunda gerek istinaf mercii gerekse Yargıtay görüşlerini bildirmişlerdir. 

İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 15. Ceza Dairesi’nin 03.03.2017 tarihli, 2017/2320 E. ve 2017/ 1865 K. sayılı bozma kararında; “dosya içeriğinde bulunan çek fotokopisinin incelenmesinde şikayetçi şirketin çeki bankaya ibraz eden hamil olmadığı, ilk ciranta olduğu, çeki bankaya ibraz edenin son ciranta olduğu, çekin karşılıksız çıkması üzerine ciro silsilesi içerisinde çekin şikayetçi şirkete geri döndüğü ve bu şekilde yetkili hamil konumuna geldiği” bu durumda şikayetçi konumunda olan şirketin, çekin karşılıksız işlemine bağlı olarak ciro silsilesi içerisinde kendisine geri döndüğü bu nedenle de yetkili hamil şirketin de şikayet hakkının bulunduğunu açıklamıştır. 

Yargıtay 19.CD.  2018/3072 E., 2018/5874 sayılı kararı ve emsal nitelikteki birçok kararında; karşılıksız işlemine tabi tutulan çekte, şikayet hakkının, çeki elinde bulunduran ve bankaya ibraz eden yetkili hamil ile bu kişinin rücu hakkına dayalı olarak, çeki ciro yoluyla devir ve teslim ettiği, çeki elinde bulunduran ve bankaya ibraz eden kişiye ait olduğu belirtilmiştir.

Sonuç olarak; güncel kurul kararları ile karşılıksız çek düzenleme suçunda şikayet hakkının; çekin karşılığını tahsil amacıyla bankaya ibraz eden hamil ile ‘karşılıksızdır’ işlemi yapıldıktan sonra çeki elinde bulunduran ve aynı zamanda ‘karşılıksızıdır’ işlemi yapılmadan önceki dönemde geçerli ve meşru ciranta olan kişiye ait olacağına 10.05.2018 tarihinde oybirliği ile karar verilmiştir.  

İlgili konu hakkındaki kanaatimiz kurul kararları ile aynı doğrultuda olup; şikâyet hakkının çeki elinde bulunduran hamile ait olduğu, bu sebeple hamil kelimesinin kapsamına; bankaya ibraz sonucu “karşılıksızdır” işlemi yapılmasını talep eden kişi ile çeki elinde bulunduran ve ciro zinciri içinde yer alan önceki cirantaların da girdiği ve bu nedenle cirantaların şikayet hakkına sahip olduklarıdır. 

Bahçeşehir Avukatlık Büromuzda hizmet vermekteyiz. Detaylı bilgi almak için iletişim kısmından ulaşım sağlayabilirsiniz.

Yazar: Avukat Begüm Gülberk VAROL